Rak podstawnokomórkowy (BCC) to złośliwy guz skóry, który powstaje z komórek podstawnych naskórka. Charakteryzuje się przede wszystkim lokalnie inwazyjnym wzrostem oraz niezwykle niskim potencjałem do przerzutów do odległych narządów. Mimo że jest złośliwy, BCC uważany jest za najmniej agresywną formę raka skóry ze względu na rzadkie występowanie związków z rozprzestrzenieniem ogólnoustrojowym. Jednakże, jeśli pozostawiony bez leczenia, guz może powodować znaczne zniszczenie lokalnych tkanek, deformacje i upośledzenie funkcjonalne. Rokowanie w przypadku BCC jest zazwyczaj korzystne, szczególnie gdy zostanie wcześnie zdiagnozowane i odpowiednio zarządzane. BCC zazwyczaj dotyczy osób powyżej 35–40 roku życia i występuje z mniej więcej równą częstością u mężczyzn i kobiet.
Chociaż nie ma jednego definitywnego powodu rozwoju raka podstawnokomórkowego, zidentyfikowano kilka czynników predysponujących, które znacznie zwiększają prawdopodobieństwo jego wystąpienia. Czynniki ryzyka często działają kumulatywnie w czasie i są najbardziej istotne u osób z długotrwałym narażeniem na czynniki środowiskowe lub zawodowe:
Diagnostyka raka podstawnokomórkowego rozpoczyna się od szczegółowego badania klinicznego. Dermatolog ocenia morfologię zmiany, cechy powierzchni i jej zachowanie w czasie. Następnie stosuje się dermatoskopię, aby poprawić widoczność cech podpowierzchniowych, takich jak wzory naczyniowe, pigmentacja i asymetrie strukturalne. Jeśli wyniki kliniczne i dermatoskopowe sugerują złośliwość, przeprowadza się biopsję skóry w celu potwierdzenia diagnozy. Obejmuje to pobranie próbki tkanki z zmiany i jej badanie histologiczne pod kątem cech specyficznych dla BCC, takich jak proliferacja komórek basaloidnych z obwodowym palisadowaniem i retrakcją stromo.
Rak podstawnokomórkowy na ogół objawia się jako wolno powiększająca się, uniesiona zmiana lub plama, która może mieć kolor różowy, cielisty lub czerwony. Jej powierzchnia może wykazywać oznaki guzowatości, wzrostów przypominających brodawki, erozję, owrzodzenie lub strupienie. Krwawienie może wystąpić nawet przy niewielkim urazie lub spontanicznie z powodu delikatności nowotworowego unaczynienia. Krawędzie zmiany są często słabo zdefiniowane i infiltracyjne, co odzwierciedla jej tendencję do wzrastania głęboko w skórze właściwej i tkankach podskórnych.
W swoją klasyczną formie BCC może przypominać małe owrzodzenie w kształcie krateru z opadającymi, perłowymi krawędziami i wklęsłym obszarem centralnym. Alternatywnie, może prezentować się jako wystający guzek przymocowany do skóry, czasami na szerokiej podstawie. Kolor może się różnić w zależności od etapu zmiany: wczesne formy są różowe do czerwonych, podczas gdy starsze lub martwicze obszary mogą być białe, żółtawe lub szare. Zmiana zwykle nie wykazuje wzrostu owłosienia z powodu destrukcji włosów.
Rozmiar raka podstawnokomórkowego może wynosić od 4 mm do ponad 40 mm. Rośnie powoli w ciągu miesięcy do lat, ale w przypadku braku leczenia może znacznie się powiększyć i infiltruje okoliczne obszary anatomiczne. Zmiana jest na ogół bezbolesna; jednak, jeśli zaatakuje głębsze tkanki, takie jak nerwy czy mięśnie, mogą pojawić się ból lub objawy neurologiczne. Najczęstsze lokalizacje obejmują obszary wystawione na działanie słońca, takie jak twarz (szczególnie nos, czoło i policzki), uszy, skóra głowy, szyja, górna część klatki piersiowej, ramiona oraz przedramiona.
Dermatoskopia jest cennym narzędziem w ocenie raka podstawnokomórkowego. Typowe cechy widoczne w dermatoskopii obejmują:
Diagnostyka różnicowa BCC obejmuje szereg łagodnych i złośliwych stanów skórnych, które mogą naśladować jego cechy kliniczne. Należą do nich:
Chociaż BCC jest klasyfikowany jako nowotwór złośliwy, jego rokowanie jest generalnie korzystne z powodu niezwykle niskiego wskaźnika przerzutów. Głównym zmartwieniem jest lokalne uszkodzenie tkanki i nawroty po leczeniu. Ryzyko nawrotu jest influencowane przez rozmiar, głębokość inwazji oraz adekwatność początkowego leczenia. Duże guzy lub te, które nie zostały całkowicie wycięte, mają większe szanse na nawrót.
Oprócz lokalnych nawrotów, pacjenci z BCC są w zwiększonym ryzyku rozwinięcia kolejnych nowotworów skóry w innych lokalizacjach. Dlatego zaleca się kompleksowe monitorowanie skóry. Kliniczne kontrole, dokumentacja fotograficzna i całkowite mapowanie skóry są niezbędne do monitorowania i wczesnego wykrywania nowych lub zmieniających się zmian.
Ostatnie badania wykazały wzrost zachorowalności na BCC na całym świecie, z około 10% wzrostem w ciągu pięciu lat. To podkreśla znaczenie świadomości, wczesnego wykrywania i strategii prewencyjnych.
Podstawą leczenia BCC jest całkowite wycięcie chirurgiczne z czystymi marginesami, co zapewnia usunięcie całego guza i zmniejsza ryzyko nawrotu. Uważane jest to za złoty standard dla większości typów BCC.
Inne opcje leczenia obejmują:
Procedury destrukcyjne, takie jak krioterapia czy usuwanie laserowe, są generalnie odradzane w przypadku BCC z powodu braku histologicznego potwierdzenia oraz większego ryzyka niekompletnego usunięcia.
Strategie prewencyjne koncentrują się na minimalizowaniu uszkodzeń skóry spowodowanych przez promieniowanie UV oraz na identyfikowaniu wczesnych objawów nowotworu skóry. Skuteczna prewencja obejmuje:
Terminowa konsultacja z dermatologiem lub onkologiem w przypadku podejrzanych zmian skórnych jest kluczowa w zapobieganiu komplikacjom oraz zapewnieniu skutecznego leczenia.
