Choroba Herpes Zoster (Półpasiec): Wirusowa Neurologiczna Choroba Skórna z Bolesnymi Objawami
Opis
Półpasiec, powszechnie znany jako shingles , jest ostrą chorobą wirusową, która przede wszystkim dotyka układ nerwowy , skórę , a czasami także błony śluzowe . Charakteryzuje się ciężkim, zlokalizowanym bólem , charakterystyczną pęcherzykową wysypką skórną oraz potencjałem długoterminowych powikłań neurologicznych, takich jak neuralgia popołpasiec. Choroba występuje najczęściej u dorosłych i starszych osób, ale może dotknąć każdego, kto wcześniej miał ospę wietrzną (varicella).
Choroba uważana jest za reaktywację utajonego wirusa varicella-zoster (VZV) , tego samego wirusa odpowiedzialnego za ospe wietrzną. Po pierwotnej infekcji wirus pozostaje uśpiony w zwojach nerwowych, często przez dziesięciolecia. W określonych warunkach – takich jak immunosupresja, starzenie się, stres, uraz czy choroba ogólnoustrojowa – wirus uaktywnia się, wędrując wzdłuż nerwów czuciowych i produkując charakterystyczną wysypkę półpasiec w dotkniętym dermatomie.
Etiologia
Półpasiec jest spowodowany przez wirus varicella-zoster (VZV) , członka rodziny wirusów opryszczki (Herpesviridae). Po infekcji pierwotnej (zwykle w dzieciństwie jako ospa wietrzna) wirus wchodzi w fazę latentną w czuciowych zwojach nerwowych. Endogenna reaktywacja tego utajonego wirusa wywołuje półpasiec.
Czynniki ryzyka, które przyczyniają się do reaktywacji VZV, obejmują:
- Wiek: Ryzyko gwałtownie rośnie po 50. roku życia;
- Osłabiony układ odpornościowy: HIV/AIDS, nowotwory, przeszczep organów lub terapia immunosupresyjna;
- Stres psychiczny lub fizyczny;
- Choroby przewlekłe: Cukrzyca, niewydolność nerek lub choroby autoimmunologiczne;
- Ostatnie urazy lub interwencje chirurgiczne w obszarze dotkniętego dermatomu.
Reaktywacja VZV nie jest zazwyczaj przenoszona na innych jako półpasiec jako taki. Jednakże, bezpośredni kontakt z płynem z pęcherzy półpaśca może przenieść wirusa na osobę nieimmunizowaną, co skutkuje ospą wietrzną, a nie półpaścem.
Objawy kliniczne
Charakterystycznym objawem półpasiec jest zlokalizowana, bolesna wysypka pęcherzykowa , która zazwyczaj pojawia się z jednej strony ciała, podążając za rozkładem jednego dermatomu – obszaru skóry zaopatrywanego przez jeden nerw czuciowy. Ten wzór dermatomalny wysypki wynika z wędrówki wirusa z grzbietowego zwoju korzeniowego wzdłuż nerwu obwodowego do skóry.
Najczęściej dotknięte obszary obejmują:
- Dermatomi piersiowe (T3–L2): Reprezentujące ponad 50% przypadków;
- Gałęzie nerwu trójdzielnego: Szczególnie gałąź oczna (oczna), która może obejmować oko i stanowić ryzyko utraty wzroku;
- Dermatomi twarzowe i szyjne: W tym skóra głowy, ucho i szyja;
- Rzadko kończyny dalsze: Nogi lub ręce.
Choroba zazwyczaj postępuje przez następujące etapy:
- Prodrom: Trwa 1–4 dni, charakteryzuje się złym samopoczuciem, zmęczeniem, gorączką (38–39°C), bólem lokalnym, swędzeniem lub mrowieniem w zajętym dermatomie.
- Ostry wysyp: Czerwone plamy przekształcają się w skupiska małych, napiętych przezroczystych pęcherzyków (0.3–0.5 cm średnicy) na rumieniowym podłożu. Mogą one stać się ropne lub krwotoczne w ciągu 72 godzin.
- Strupienie i gojenie: Pęcherzyki strupieją w ciągu 7–10 dni i odrywają się w ciągu 2–4 tygodni. Może pozostać łagodne przebarwienie lub bliznowacenie—szczególnie w postaci nekrotycznej.
Ból związany z półpaścem może być intensywny i uporczywy, opisywany jako palący, kłujący lub przypominający wstrząs elektryczny. W ciężkich przypadkach zgłaszane są parestezje (abnormalne odczucie skóry) oraz hiperestezja (zwiększona wrażliwość na dotyk). Ból często preceduje wysypkę i może trwać po ustąpieniu zmian, przekształcając się w neuralgię pouczepną.
Diagnostyka: Jak diagnozowany jest Półpasiec
Diagnostyka półpaśca jest głównie kliniczna i opiera się na charakterystycznym rozkładzie dermatomalnym zmian pęcherzykowych w połączeniu z jednostronnym bólem. Obecność zmian w różnych stadiach—papule, pęcherzyki, krostki, strupy—na czerwonym, obrzękowym podłożu wzdłuż jednego przebiegu nerwu silnie sugeruje półpasiec.
Dodatkowe narzędzia diagnostyczne mogą być stosowane w następujących sytuacjach:
- Atypowe prezentacje: Szczególnie u osób z obniżoną odpornością lub jeśli wysypka jest nieobecna (półpasiec sine herpes);
- Zajęcie oczu: W celu oceny powikłań ocznych;
- Objawy neurologiczne: Aby wykluczyć encefalit lub mielitis.
Potwierdzające metody laboratoryjne obejmują:
- Wymaz Tzanka: Identyfikuje komórki olbrzymie wielojądrowe z płynu pęcherzykowego (niespecyficzne dla HSV lub VZV);
- PCR (Reakcja Łańcuchowa Polimerazy): Najczulsza i najbardziej specyficzna metoda wykrywania DNA VZV w płynie pęcherzykowym lub płynie mózgowo-rdzeniowym;
- ELISA: Używana do wykrywania przeciwciał przeciwko VZV (IgM, IgG), szczególnie w przypadkach nawrotowych lub subklinicznych;
- Bezpośrednia i pośrednia immunofluorescencja (DFA/IFA): Używana do identyfikacji antygenów VZV w zainfekowanych komórkach.
Leczenie półpaśca
Główne cele leczenia to skrócenie czasu trwania objawów, przyspieszenie gojenia zmian, zmniejszenie replikacji wirusa oraz zapobieganie powikłaniom, takim jak neuralgia pouczepna.
Terapia przeciwwirusowa:
Leki przeciwwirusowe są najbardziej skuteczne, gdy rozpoczęte w ciągu 72 godzin od wystąpienia wysypki. Do powszechnych środków należą:
- Acyklowir: 800 mg pięć razy dziennie przez 7–10 dni;
- Walacyklowir: 1 000 mg trzy razy dziennie przez 7 dni (preferowany dla lepszego wchłaniania doustnego);
- Famcyklowir: 500 mg trzy razy dziennie przez 7 dni.
Zarządzanie bólem:
Ze względu na to, że ból jest często najbardziej osłabiającym objawem, można stosować następujące leki:
- NLPZ lub paracetamol: Na ból łagodny do umiarkowanego;
- Gabapentyna lub pregabalina: Na ból neuropatyczny i neuralgię popółpaśca;
- Trójcykliczne leki przeciwdepresyjne (np. amitryptylina): Szczególnie w przypadku długoterminowego bólu nerwowego;
- Plastry z lidokainą 5%: Na miejscowe złagodzenie w obszarach neuralgicznych;
- Opioidy: Zarezerwowane na ciężki, oporny na leczenie ból, którego nie kontrolują inne środki.
Pielęgnacja miejscowa i łagodzenie objawów:
- Zimne okłady: Redukują pieczenie i zapalenie;
- Kalaminowe lub kojące płyny: Pomagają wysuszyć pęcherze i łagodzą swędzenie;
- Właściwa higiena: Aby zapobiec wtórnej infekcji bakteryjnej.
Powikłania półpaśca
Chociaż większość przypadków półpaśca ustępuje w ciągu 2–4 tygodni, poważne powikłania mogą wystąpić, szczególnie u osób starszych i osób z osłabionym układem odpornościowym:
- Neuralgia popółpaśca (PHN): Utrzymujący się ból neuropatyczny trwający >90 dni po ustąpieniu wysypki; bardziej powszechny u pacjentów powyżej 60. roku życia;
- Oczne zapalenie półpaśca: Zaangażowanie gałęzi oftalmicznej nerwu trójdzielnego może prowadzić do zapalenia rogówki, zapalenia naczyniówki, a nawet trwałej utraty wzroku;
- Rozsiany półpasiec: Występuje u osób immunokompetentnych; charakteryzuje się rozległymi zmianami i zaangażowaniem narządów wewnętrznych;
- Zapalenie opon mózgowych lub zapalenie mózgu półpaśca: Rzadkie, ale poważne powikłania neurologiczne;
- Neuropatie ruchowe: Mogą prowadzić do osłabienia kończyn lub paraliżu twarzy w dotkniętych dermatomach.
Zapobieganie półpaścowi i jego powikłaniom
Zapobieganie półpańcowi skupia się przede wszystkim na szczepieniach i wsparciu układu odpornościowego:
Szczepienia:
Szczepienie jest najskuteczniejszą metodą zmniejszenia zarówno częstości, jak i ciężkości półpaśca oraz neuralgii popółpaśca. Istnieją dwie główne opcje szczepionek:
- Shingrix (rekombinowana szczepionka przeciw półpasiec): Zalecana dla dorosłych w wieku 50 lat i starszych; podawana w dwóch dawkach w odstępie 2–6 miesięcy; oferuje >90% ochrony;
- Zostavax (szczepionka żywa osłabiona): Starsza szczepionka, rzadziej stosowana obecnie; niezalecana dla osób z osłabionym układem odpornościowym.
Dodatkowe strategie zapobiegawcze obejmują:
- Wczesne leczenie pierwotnej ospy wietrznej (czkw): oraz ograniczenie kontaktu z osobami zakażonymi;
- Zdrowy styl życia i wsparcie odporności: Odpowiednia ilość snu, zarządzanie stresem, zrównoważona dieta oraz unikanie czynników immunosupresyjnych;
- Szybkie leczenie nowych epizodów półpaśca: w celu zmniejszenia czasu trwania, ciężkości i prawdopodobieństwa powikłań.
Podsumowanie
Półpasiec to potencjalnie osłabiająca choroba, która wykracza poza objawy skórne, często wiążąc się z poważnym bólem nerwowym i długoterminowymi powikłaniami. Wczesne rozpoznanie, terminowa terapia przeciwwirusowa i odpowiednie zarządzanie bólem są kluczowe w minimalizowaniu chorobowości. Szczepienie oferuje silną ochronę, szczególnie u osób starszych, które są w najwyższym ryzyku.
Dzięki odpowiedniej edukacji, proaktywnemu zarządzaniu zdrowiem oraz dostępowi do opieki medycznej, osoby mogą znacząco zredukować wpływ półpaśca i utrzymać lepszą jakość życia – nawet w obliczu tej trudnej choroby reaktwacji.
