Veneus eczeem (ICD-10: I83) 🚨

Veneus eczeem: ontstoken huid van het onderbeen door veneuze ziekte

Veneus eczeem — ook wel stase-eczeem, gravitatie-eczeem of veneuze stase-dermatitis genoemd — is ontsteking van de huid van het onderbeen veroorzaakt door langdurig verhoogde druk in de beenaderen. In tegenstelling tot de meeste vormen van eczeem is het een teken van een circulatoir probleem en geen primaire huidaandoening, en behandeling van de huid zonder de aderen aan te pakken geeft teleurstellende resultaten.

Het treft het onderste derde deel van het been, klassiek de huid over en net boven de binnenenkel, waar de veneuze druk het hoogst is. De huid wordt rood of verkleurd, jeukend, schilferig en soms nattend, en bevindt zich op een been dat meestal ook andere tekenen van veneuze ziekte vertoont: zwelling die tegen de avond erger is, zichtbare spataderen en een bruinige verkleuring door ijzer dat vrijkomt uit gelekte rode bloedcellen.

Het is een aandoening van de middelbare en latere levensjaren, en het komt vaak voor — veneuze insufficiëntie treft een aanzienlijk deel van de volwassenen boven de zestig. Het belang ervan staat niet in verhouding tot hoe het eruitziet, omdat hetzelfde proces dat de huid ontstoken maakt ook leidt tot veneuze beenulceratie.

Predisponerende factoren: waarom veneus eczeem ontstaat

Het onderliggende probleem is veneuze hypertensie: de kleppen in de beenaderen falen, bloed wordt niet efficiënt tegen de zwaartekracht in teruggevoerd en de druk in de kleine vaten van de huid stijgt. Vloeistof en rode bloedcellen lekken in het weefsel, en de daaruit voortkomende chronische ontsteking beschadigt de huidbarrière.

• Spataderen en klepinsufficiëntie: De meest voorkomende route naar veneuze hypertensie.
• Eerdere diepe veneuze trombose: Beschadigt het diepe veneuze systeem en de kleppen ervan, vaak jaren voordat de huidveranderingen zichtbaar worden.
• Immobiliteit en langdurig staan: De kuitspierpomp is wat bloed uit het been terugvoert; beroepen waarbij men stil moet blijven staan, en verminderde mobiliteit, belemmeren deze beide.
• Overmatig lichaamsgewicht: Verhoogt de veneuze druk en maakt compressie moeilijker effectief toe te passen.
• Eerdere zwangerschap, die de veneuze druk verhoogt en blijvende klepveranderingen kan achterlaten.
• Beenletsel of chirurgie, die de veneuze of lymfatische afvoer kunnen verstoren.
• Leeftijd, via verminderde vaatelasticiteit en dunnere huid.

Diagnostiek: hoe veneus eczeem wordt vastgesteld

De diagnose wordt gesteld op basis van het aspect van de huid in combinatie met de tekenen van veneuze ziekte in hetzelfde been. De beoordeling stopt niet bij de huid, en twee onderdelen ervan zijn belangrijk genoeg om expliciet te noemen.

Beoordeling van de arteriële circulatie gaat vooraf aan compressie. Compressie is de centrale behandeling, maar toepassing bij een been met significante arteriële ziekte kan schade veroorzaken, en het is de clinicus die beslist of compressie überhaupt veilig is en met welke sterkte — verminderde compressie, of geen compressie, kan aangewezen zijn. Start geen therapeutische compressie zonder eerst door een clinicus de arteriële circulatie te laten beoordelen. Meting van de enkel-armdrukindex is standaard; wanneer die index onbetrouwbaar is — bij diabetes of wanneer de arteriën verkalkt zijn — worden in plaats daarvan teenpressies of een andere vasculaire test gebruikt.

Plaattesten zijn hier vroeg te overwegen. Contactallergie komt vaak voor bij chronische veneuze ziekte, en de hoogste percentages worden gerapporteerd bij mensen met chronische ulcera en langdurige blootstelling aan topische producten, niet bij iedereen met ongecompliceerd veneus eczeem. Het mechanisme is in beide gevallen hetzelfde: ontstoken, beschadigde huid die herhaaldelijk wordt blootgesteld aan crèmes, verbanden en windsels. Gerapporteerde percentages variëren sterk, maar het patroon is consistent genoeg om ernaar te handelen. Een been dat ondanks behandeling verslechtert, reageert vaak op de behandeling.

Duplexechografie brengt het veneuze systeem in kaart wanneer een interventie wordt overwogen. Kweken worden afgenomen wanneer infectie wordt vermoed, en bioptie is gereserveerd voor een ulcus of plaque dat atypisch verloopt of niet geneest.

Symptomen: hoe veneus eczeem eruitziet

• Jeukende, schilferige, verkleurde huid op het onderbeen, het meest uitgesproken boven de binnenenkel. Bij lichte huid wordt dit als roodheid gezien; bij donkerdere huidtinten kan het violet, grijs of donkerbruin lijken en daardoor gemakkelijk worden gemist.
• Zwelling die ’s ochtends mild is en tegen het einde van de dag erger wordt.
• Bruine verkleuring (haemosiderinepigmentatie): Verkleuring door ijzerafzetting afkomstig van gelekte rode bloedcellen. Dit vervaagt hooguit langzaam en blijft vaak bestaan.
• Spataderen en kleine waaiers van verwijde vaten rond de enkel.
• Nattendheid en korstvorming wanneer de barrière afbreekt.
• Lipodermatosclerose: Verharding en verstrakking van de huid en het onderliggende weefsel, waardoor het onderbeen smaller wordt en de “omgekeerde champagnefles”-vorm bij gevorderde ziekte ontstaat.
• Atrophie blanche: Gladde witte plekken omgeven door verwijde vaten, gezien bij chronische veneuze ziekte. Ze liggen vaak op de plaats waar een ulcus is genezen, maar hun aanwezigheid bewijst niet dat dat ook werkelijk zo was.
• Ulceratie: Een huiddefect, meestal nabij de binnenenkel, dat niet geneest.

Differentiaaldiagnose: andere aandoeningen uitsluiten

• Cellulitis: De meest consequente verwarring, en die werkt in beide richtingen. Roodheid van beide onderbenen wordt vaak ten onrechte als cellulitis gediagnosticeerd wanneer de oorzaak veneus eczeem of een andere inflammatoire imitatie is. Cellulitis is meestal eenzijdig en gaat meestal gepaard met pijn, koorts en ziek zijn, maar het kan beide benen treffen en de systemische kenmerken kunnen in een vroeg stadium of bij ouderen ontbreken — bilaterale roodheid vraagt dus om beoordeling en niet om het zonder meer aannemen van infectie in welke richting dan ook. Herhaalde antibioticakuren voor een rood been dat telkens terugkomt zijn een patroon dat het waard is te bevragen.
• Allergische contactdermatitis: Zeer vaak eerder bijkomend dan alternatief; vermoed dit wanneer het eczeem zich uitbreidt buiten de gebruikelijke distributie of verergert onder behandeling.
• Tinea: Schimmelinfectie van been of voet, onderscheiden door microscopie.
• Vasculitis: Palpabele purpura in plaats van schilfering, en meestal met systemische verschijnselen.
• Lymfoedeem: Zwelling die ’s nachts niet afneemt, met dikkere huid en een positieve Stemmer-teken; de twee bestaan vaak naast elkaar.
• Pretibiaal myxoedeem of geneesmiddelgeïnduceerd oedeem, overwogen wanneer het patroon niet past.

Risico’s: waarom veneus eczeem behandeld moet worden

De reden om veneus eczeem serieus te nemen is ulceratie. De ontstoken, kwetsbare huid boven een chronisch congestief onderbeen breekt gemakkelijk af — door een kleine stoot, door krabben of spontaan — en veneuze beenulcera genezen traag, recidiveren vaak en vormen een aanzienlijke belasting om mee te leven. Behandeling van het eczeem en de veneuze druk daarachter is de meest effectieve ulcuspreventie die beschikbaar is.

Chronische ontsteking veroorzaakt ook blijvende verandering. Lipodermatosclerose is moeilijk terug te draaien eenmaal ontstaan, en haemosiderineverkleuring verdwijnt mogelijk nooit volledig. Open huid op het been is een veelvoorkomende toegangsweg voor cellulitis, en een been dat eenmaal cellulitis heeft doorgemaakt heeft een grotere kans om dat opnieuw te krijgen.

Contactsensibilisatie is een aanvullend risico dat specifiek is voor deze aandoening: elk nieuw topisch product dat op chronisch ontstoken huid van het been wordt aangebracht, draagt een reële kans op het ontstaan van een allergie die de behandeling vervolgens jarenlang compliceert.

Tactieken: wanneer en hoe hulp te zoeken

Raadpleeg een clinicus als de huid van het onderbeen jeukend, schilferig of verkleurd wordt, vooral als het been tegen het einde van de dag ook opzwelt of zichtbare spataderen heeft. Zoek snel zorg als de huid open gaat, als een gebied pijnlijk, warm en uitbreidend wordt, of als het been plotseling gezwollen is, omdat dan een andere beoordeling nodig is.

Twee veelvoorkomende fouten in zelfmanagement zijn het vermelden waard. Compressiekousen kopen zonder eerst de arteriële circulatie te laten controleren is niet voor iedereen veilig. En een opeenvolging van verschillende crèmes, zalven en antiseptica op een been dat niet verbetert, vergroot de kans om voor één ervan allergisch te worden, waardoor vervolgens onduidelijk wordt waarom het been verslechtert — als behandeling niet werkt, is het antwoord een herbeoordeling, niet nog een product.

Behandeling: moderne strategieën voor veneus eczeem

• Compressietherapie: De centrale behandeling, zodra de arteriële aanvoer is beoordeeld. Gegradeerde compressie gaat veneuze hypertensie tegen, vermindert zwelling en laat de huid herstellen. De compressie moet sterk genoeg zijn om effect te hebben en comfortabel genoeg om dagelijks gedragen te worden; het niveau wordt vastgesteld na arteriële beoordeling in plaats van door de patiënt gekozen.
• Beenheffing en kuitoefeningen: Het optillen van de benen boven heuphoogte overdag, en regelmatige enkelbeweging en wandelen, ondersteunen beide de veneuze terugstroom.
• Emolliëntia: Ruimschoots en frequent aangebracht, met een eenvoudige bereiding met weinig potentiële allergenen. Een zeepvervanger vervangt zeep.
• Topische corticosteroïden: Gebruikt in kuren bij actieve ontsteking, met sterkte afgestemd op de ernst, en daarna afgebouwd in plaats van onbeperkt voortgezet.
• Behandeling van infectie wanneer deze aanwezig is, gestuurd door beoordeling in plaats van alleen door het aspect van roodheid.
• Vermijden van sensitisatoren: Geparfumeerde producten, en topische antibiotica en antihistaminica die op het been worden aangebracht, kunnen het best worden vermeden. Wanneer patchtesten allergenen hebben aangetoond, maakt een schriftelijke vermijdingslijst deel uit van de behandeling.
• Behandeling van de aderen: Endoveneuze ablatie, sclerotherapie of chirurgie voor geschikte patiënten vermindert recidief en verbetert ulcergenezing. Dit wordt beoordeeld door een vaatchirurgische dienst.
• Gewichtsbeheersing en mobiliteit, die beide de functie van de kuitspierpomp verbeteren.

Preventie: het been beschermen

• Draag voorgeschreven compressie consequent, ook nadat de huid is gekalmeerd; stoppen is een frequente reden waarom het probleem terugkomt, hoewel recidief ook kan wijzen op voortschrijdende veneuze ziekte of een andere oorzaak.
• Beweeg regelmatig en vermijd langdurig stilstaan of zitten met de benen naar beneden.
• Hef de benen omhoog tijdens rust, en verhoog desgewenst het voeteneinde van het bed licht.
• Hydrateer dagelijks, ook wanneer de huid er goed uitziet.
• Bescherm het been tegen stoten, want zo beginnen veel ulcera.
• Niet krabben; behandel de jeuk in plaats daarvan, omdat krabben een directe route naar ulceratie is.
• Laten beoordelen van het been in plaats van nieuwe producten toe te voegen wanneer het verslechtert.

Veneus eczeem is behandelbaar, maar wordt behandeld via de circulatie en niet via de huid alleen. Compressie, beweging en aandacht voor de aderen doen meer voor de huid van het onderbeen dan welke crème dan ook die erop wordt aangebracht.

Afbeelding: Cardiologist61, publiek domein, via Wikimedia Commons.