Łojotokowe zapalenie skóry (ICD-10: L21) ⚠️

Wyprysk łojotokowy: miejsce łojotokowego zapalenia skóry wśród wyprysków

Wyprysk łojotokowy i łojotokowe zapalenie skóry to dwie nazwy tego samego schorzenia. Której z nich używa się częściej, zależy od tradycji: dermatolodzy piszący po angielsku zwykle mówią seborrheic dermatitis, natomiast „eczema” jest częstszym słowem w języku potocznym oraz w kilku europejskich szkołach. Klinicznie nie ma między nimi różnicy.

Ta strona ma na celu umiejscowienie tego schorzenia w tej sekcji. Pozostałe pozycje tutaj — asteatotic, nummular, dyshidrotic, venous oraz microbial eczema — zostały zgrupowane razem, ponieważ każde z nich wiąże się z zapaleniem skóry, a w większości z nich bariera skórna została w jakiś sposób uszkodzona — choć mechanizmy różnią się od siebie. Wyprysk łojotokowy należy do tej rodziny, ale zachowuje się inaczej niż pozostałe tutaj, a rozróżnienie go jest właśnie celem tej strony.

Pełny opis schorzenia, jego przyczyn i leczenia znajduje się na osobnej stronie: Seborrheic Dermatitis (ICD-10: L21), umieszczonej w sekcji Dermatitis. Poniżej znajduje się porównanie.

Co odróżnia go od innych wyprysków

Większość wyprysków w tej sekcji zaczyna się od bariery, która uległa przesuszeniu, podrażnieniu lub uszkodzeniu. Wyprysk łojotokowy ma odmienną charakterystykę. Występuje tam, gdzie skóra jest najbardziej łojotokowa, a cechy go definiujące to drożdżaki Malassezia żyjące na sebum, aktywność gruczołów łojowych oraz indywidualna podatność w sposobie, w jaki skóra reaguje na oba te czynniki. Zaburzenie bariery również odgrywa tu rolę; tym, co wyróżnia to schorzenie, jest rozmieszczenie w obszarach bogatych w łój i zapalenie związane z drożdżakami, a nie brak problemu z barierą. To nie jest zakażenie, nie wynika ze złej higieny i częstsze mycie go nie usuwa.

Z tego wynikają cztery praktyczne różnice.

• Rozmieszczenie: Skóra owłosiona głowy, brwi, fałdy przy nosie, okolice za uszami, okolica brody, środkowa część klatki piersiowej oraz górna część pleców. Dla porównania: dłonie i stopy w wyprysku potnicowym, podudzia w wyprysku żylnym, golenie w wyprysku suchej skóry oraz rozsiane tarczki na kończynach w wyprysku pieniążkowatym.
• Łuska: Zwykle tłusta, żółtawa i miękka, osadzona na skórze zaczerwienionej lub — w ciemniejszych fototypach — ciemniejszej bądź fioletowawej, podczas gdy pozostałe wypryski w tej grupie częściej dają suchą, białą łuskę albo strupy na powierzchni sączącej. Są to tendencje, a nie sztywne reguły — łuska łojotokowa może być sucha, a inne zmiany mogą wyglądać tłusto.
• Świąd: Zwykle łagodny do umiarkowanego i często mniejszy, niż sugeruje wygląd zmian, podczas gdy wyprysk potnicowy i pieniążkowaty mają tendencję do większego świądu. Świąd w każdym z nich może wahać się od braku do znacznego nasilenia, więc wskazuje kierunek, ale nie rozstrzyga diagnozy.
• Przebieg: Przewlekły i nawrotowy przez lata, z zaostrzeniami zimą i w okresach stresu. U części osób pojedyncze rzuty ustępują całkowicie po leczeniu, a u innych utrzymuje się przewlekła, niewielka aktywność choroby.

Postacie kliniczne

• Łupież: Najłagodniejsza i zdecydowanie najczęstsza postać — drobne łuszczenie skóry owłosionej głowy bez widocznego stanu zapalnego, zwykle uznawane za niezapalny biegun tego samego spektrum. Łupież nie oznacza, że wystąpią dalsze objawy z tej listy.
• Wyprysk łojotokowy skóry owłosionej głowy: Obfitsze łuszczenie z zaczerwienieniem, czasem obejmujące linię owłosienia, uszy i szyję.
• Wyprysk łojotokowy twarzy: Zaczerwienienie i drobna tłusta łuska w fałdach nosowo-wargowych, na brwiach, w okolicy gładzizny oraz brody.
• Zapalenie brzegów powiek: Zajęcie brzegów powiek z tworzeniem strupków i podrażnieniem rzęs.
• Zajęcie tułowia: Ogniska na środkowej części klatki piersiowej i między łopatkami, czasem o układzie obrączkowatym.
• Wyprysk łojotokowy niemowlęcy (ciemieniucha): Gruba żółta łuska na skórze owłosionej głowy niemowlęcia w pierwszych miesiącach życia. Jego przebieg jest wyraźnie odmienny od postaci u dorosłych — nie swędzi, nie sprawia dziecku dolegliwości i zwykle ustępuje samoistnie w ciągu kilku miesięcy.

Stany, z którymi bywa mylony

• Łuszczyca skóry owłosionej głowy: Grubsza, suchsza, srebrzysta łuska o ostrzejszych granicach, często przekraczająca linię włosów na czoło. Oba schorzenia nakładają się na siebie na tyle, że istnieje termin sebopsoriasis dla przypadków pośrednich.
• Trądzik różowaty: Dotyczy centralnej części twarzy i może współistnieć; daje napadowe zaczerwienienia, grudki i krosty bez tłustej łuski.
• Tinea capitis lub tinea faciei: Grzybica z aktywnym, łuszczącym się brzegiem, a na skórze owłosionej głowy zwykle także z utratą włosów. Gdy rozpoznanie jest niepewne, mikroskopia, posiew lub dermoskopia je rozstrzygają, co ma znaczenie, ponieważ kortykosteroid stosowany w grzybicy sprzyja jej szerzeniu się.
• Atopowe zapalenie skóry: Preferuje zgięcia, a nie obszary bogate w łój, i jest znacznie bardziej świądowe. U niemowląt rozróżnienie tych dwóch jednostek na wczesnym etapie bywa trudne.
• Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry: Spowodowane produktami do włosów lub kosmetykami; rozmieszczenie zmian odpowiada ekspozycji.
• Toczeń rumieniowaty krążkowy: Należy go rozważyć przy utrzymujących się, łuszczących się blaszkach na twarzy lub skórze owłosionej głowy, które pozostawiają blizny.

Ryzyko: co warto wiedzieć

Wyprysk łojotokowy nie jest niebezpieczny i w typowych postaciach nie pozostawia blizn, ale dwa aspekty zasługują na uwagę.

Pierwszym są oczy. Nieleczone zapalenie brzegów powiek jest uciążliwe, przewlekłe i wymaga właściwego leczenia, zamiast jedynie tolerowania objawów.

Drugim jest kontekst. Ciężki lub oporny na leczenie wyprysk łojotokowy występuje częściej, i ciężej, u osób z chorobą Parkinsona oraz w stanach immunosupresji, w tym w nieleczonym zakażeniu HIV. Jest to związek, a nie sugestia diagnostyczna. Oba te stany pozostają rzadkimi wyjaśnieniami wyprysku łojotokowego, sama ciężkość lub nagły początek nie są ich oznaką, a zwykły łupież i typowa postać twarzowa nie są powodem, by o nich myśleć. Oznacza to natomiast, że choroba ciężka, rozległa, atypowa lub oporna na leczenie wymaga całościowej oceny, a nie jedynie leczenia objawowego.

Najczęściej odczuwanym obciążeniem jest widoczność zmian. Zaczerwienienie i łuska na twarzy oraz skórze owłosionej głowy są trudne do ukrycia, a nawrotowy charakter choroby sprawia, że z czasem staje się to męczące.

Taktyka: kiedy zgłosić się po leczenie

Łupież i łagodne łuszczenie na twarzy można rozsądnie prowadzić za pomocą przeciwgrzybiczego szamponu dostępnego bez recepty. Należy zgłosić się do lekarza, jeśli po kilku tygodniach nie ma poprawy, jeśli zajęte są powieki, jeśli na skórze owłosionej głowy dochodzi do utraty włosów, jeśli wysypka się szerzy lub jest nietypowo nasilona, albo jeśli ciemieniucha niemowlęcia staje się zapalna, sącząca lub rozległa.

Leczenie: wersja krótka

Leczenie jednocześnie zwalcza drożdżaki i stan zapalny. Ponieważ nawroty są częste, po ustąpieniu zmian skórnych zwykle kontynuuje się jakąś formę leczenia podtrzymującego, choć schematy różnią się, a nie u każdego nawrót pojawia się natychmiast po odstawieniu terapii.

• Przeciwgrzybicze szampony i kremy, takie jak ketokonazol lub cyklopiroks, stosowane regularnie jako podstawa leczenia.
• Szampony lecznicze zawierające siarczek selenu lub, tam gdzie jest dostępny, pirytionian cynku — dozwolone składniki różnią się między krajami.
• Krótki курс łagodnego miejscowego kortykosteroidu w czasie zaostrzenia, zwłaszcza na twarzy, zamiast stosowania ciągłego.
• Miejscowe inhibitory kalcyneuryny do skóry twarzy, gdy wielokrotne stosowanie steroidów jest niewskazane.
• Delikatna higiena brzegów powiek w przypadku zajęcia powiek.
• W przypadku ciemieniuchy: zmiękczanie łuski emolientem i delikatne usuwanie; większość przypadków nie wymaga niczego więcej.

Pełne omówienie leczenia, w tym postępowania w nawrotach, znajduje się na stronie dotyczącej łojotokowego zapalenia skóry.