Scabiës (ICD-10: B86) 🚨

Schurft: jeuk veroorzaakt door een mijt die in de huid graaft

Schurft is een infestatie van de huid door Sarcoptes scabiei, een mijt van ongeveer een derde millimeter lang die tunnels maakt in de buitenste huidlaag en daar haar eieren legt. De jeuk die het veroorzaakt komt niet door het graven zelf, maar door een allergische reactie op de mijt, haar eieren en haar uitwerpselen — wat de meest verwarrende eigenschap van deze aandoening verklaart.

Bij een eerste infestatie begint de jeuk pas na drie tot zes weken, omdat het immuunsysteem zo lang nodig heeft om gesensibiliseerd te raken. Een persoon kan in die stille periode de mijt al overdragen, nog voordat er symptomen optreden — hoe gemakkelijk dat gebeurt hangt af van het aantal mijten en van hoe nauw en langdurig het contact is. Bij een herhaalde infestatie bestaat de sensibilisatie al en begint de jeuk binnen een dag of twee.

Schurft komt wereldwijd voor, in elke inkomensgroep en bij alle vormen van huisvesting. Het is geen gevolg van onreinheid, en vaker wassen voorkomt of behandelt het niet. Het verspreidt zich via langdurig huid-op-huidcontact — gedurende langere tijd elkaars hand vasthouden, samen in een bed slapen, voor iemand zorgen — en niet via kort contact zoals een handdruk.

Predisponerende factoren: hoe schurft zich verspreidt

• Langdurig huid-op-huidcontact, de voornaamste transmissieroute. Huisgenoten en seksuele partners lopen het hoogste risico.
• Leven in drukke omstandigheden en gedeelde slaaparrangementen, die de hoeveelheid van dergelijk contact vergroten.
• Zorginstellingen: Verzorgingshuizen, ziekenhuizen en kinderopvangvoorzieningen zien uitbraken door de hoeveelheid nauw persoonlijk contact die daarbij betrokken is.
• Beddengoed en kleding, die bij gewone schurft een bescheiden rol spelen omdat de mijt slechts twee tot drie dagen buiten de huid overleeft. Bij korstschurft zijn zij aanzienlijk belangrijker.
• Verminderde immuniteit, hoge leeftijd of verminderde sensibiliteit, die predisponeren voor de korstvorm.

De korstvorm en waarom deze anders is

Korstschurft, vroeger Noorse schurft genoemd, ontstaat wanneer de immuunrespons tekortschiet om het aantal mijten laag te houden — bij mensen die immuungecompromitteerd zijn, kwetsbaar en op leeftijd, neurologisch beperkt zijn of niet kunnen krabben. Waar gewone schurft doorgaans ongeveer een dozijn mijten omvat — het aantal varieert en is geen diagnostische drempel — bevat korstschurft er duizenden tot miljoenen.

Het ziet er anders uit: dikke, wratachtige, grijswitte korsten, vaak op de handen, voeten, ellebogen en behaarde hoofdhuid, met uitgebreide schilfering. Belangrijk is dat het helemaal niet veel jeuk hoeft te geven, waardoor het vaak wordt aangezien voor psoriasis of eczeem en maandenlang met corticosteroïden wordt behandeld. Sommige patiënten hebben wel duidelijke jeuk, vooral vroeg in het beloop, dus de aanwezigheid van jeuk sluit het ook niet uit. Het is zeer besmettelijk, en één niet-herkende casus is meestal de bron van een uitbraak in een instelling.

Diagnostiek: hoe schurft wordt vastgesteld

De diagnose wordt klinisch gesteld, op basis van het patroon van de jeuk, de verdeling ervan en de aanwezigheid van gangetjes. Een voorgeschiedenis van andere aangedane huisgenoten is sterk ondersteunend bewijs en moet altijd worden uitgevraagd.

Dermoskopie kan de mijt aan het uiteinde van haar gangetje tonen als een kleine donkere driehoek — het “delta-vleugel” of “jet with contrail”-teken — en is een praktische manier om de diagnose aan het bed te ondersteunen. Microscopie van huidschilfers uit een gangetje kan mijten, eieren of faecesbolletjes aantonen; een positieve uitslag bevestigt de diagnose, maar een negatieve uitslag sluit haar niet uit, omdat gewone schurft zo weinig mijten bevat.

Wanneer het beeld past, wordt behandeling vaak gestart zonder laboratoriumbevestiging, omdat uitstel leidt tot voortgezette transmissie.

Symptomen: hoe schurft eruitziet

• Intense jeuk, typisch erger ’s nachts en wanneer men warm in bed ligt. Vaak is dit de dominante klacht en verstoort zij de slaap.
• Gangetjes: Fijne, iets verheven, grijze of huidskleurige kronkelende lijntjes van enkele millimeters lang, het best zichtbaar in de huid tussen de vingers, aan de zijkanten van de vingers en op de polsen.
• Een kenmerkende verdeling: Huid tussen de vingers, polsen, ellebogen, oksels, taille, billen en de genitaliën bij mannen en de borsten bij vrouwen. Bij volwassenen blijven hoofd en hals doorgaans gespaard.
• Kleine rode papels en uitgebreide krabeffecten, die vaak alles zijn wat zichtbaar is.
• Scabetische noduli: Stevige, zeer jeukende roodbruine knobbels op de genitaliën, in de lies of in de oksels, die weken kunnen aanhouden na succesvolle behandeling.
• Een ander patroon bij zuigelingen en ouderen: handpalmen, voetzolen, behaarde hoofdhuid en gezicht kunnen betrokken zijn, wat bij gezonde volwassenen meestal niet het geval is.
• Korstvorming en schilfering in plaats van jeuk, bij de korstvorm.

Differentiële diagnose: andere aandoeningen uitsluiten

• Eczeem: De meest frequente verwarring, en beide kunnen samengaan zodra krabben de huid heeft beschadigd. Verdeling en een voorgeschiedenis van aangedane contacten onderscheiden ze. Zie eczema.
• Insectenbeten en papulaire urticaria: Gegroepeerde laesies op blootgestelde huid in plaats van in de huid tussen de vingers en ter hoogte van de taille.
• Dermatitis herpetiformis: Intens jeukende gegroepeerde blaasjes op ellebogen, knieën en billen, geassocieerd met coeliakie.
• Prurigo en andere oorzaken van gegeneraliseerde jeuk, waaronder lever-, nier- en schildklieraandoeningen en lymfoom, te overwegen wanneer er geen gangetjes zijn en geen aangedane contacten.
• Psoriasis of eczeem, wanneer korstschurft de werkelijke diagnose is — de fout die hier het meest telt, omdat corticosteroïden de infestatie laten floreren.

Risico’s: waarom schurft snel behandeld moet worden

Schurft is op zichzelf niet gevaarlijk, maar drie gevolgen maken snelle behandeling zinvol.

De eerste is secundaire bacteriële infectie. Bekrabde huid raakt geïnfecteerd met stafylokokken en streptokokken, wat impetigo en soms een diepere infectie veroorzaakt. In settings waar dit vaak voorkomt, wordt streptokokkenhuidinfectie na schurft erkend als een route naar post-streptokokken nierziekte. Een causaal verband met acuut reuma is niet aangetoond zoals dat wel het geval is bij streptokokkenkeelontsteking.

De tweede is voortgezette transmissie. Iemand die nog niet jeukt, geeft de mijt nog steeds door, en een onbehandeld huisgenoot is een zeer waarschijnlijke bron van herinfectie voor de rest.

De derde is de jeuk zelf, die ernstig genoeg is om de slaap wekenlang te verstoren en een reële belasting vormt in plaats van een ongemak.

Tactieken: wanneer en hoe medische hulp te zoeken

Raadpleeg een arts als u aanhoudende jeuk heeft die ’s nachts erger is, vooral als anderen in het huishouden ook jeuk hebben, of als u fijne lijntjes tussen de vingers opmerkt. Wacht niet af of het vanzelf overgaat: schurft verdwijnt niet spontaan.

Twee punten bepalen of behandeling werkt:

• Huisgenoten en iedereen met langdurig huid-op-huidcontact worden tegelijk behandeld, ook degenen zonder klachten. Kort of informeel contact behoeft meestal geen behandeling, en definities verschillen per lokale volksgezondheidsrichtlijn. Alleen behandelen van degene die jeukt is een veelvoorkomende reden dat schurft blijft terugkomen.
• De jeuk houdt aan na succesvolle behandeling, vaak twee tot vier weken en soms langer, omdat de allergische reactie langer aanhoudt dan de mijt. Nieuwe gangetjes, nieuwe laesies of een aangedaan contact wijzen veel sterker op actieve infestatie dan aanhoudende jeuk. Voortdurende jeuk is geen bewijs dat de behandeling heeft gefaald, en behandeling onnodig herhalen irriteert de huid. Vraag advies voordat u herhaalt.

Behandeling: moderne strategieën voor schurft

• Topicale permethrine 5%, aangebracht op het volledige huidoppervlak volgens leeftijdsspecifieke instructies, gedurende de aanbevolen tijd laten inwerken en afwassen, daarna herhalen, meestal na één tot twee weken. De meest gemiste gebieden zijn precies de belangrijke: onder de nagels, tussen de tenen, de navel en de genitale en perianale huid. Bij volwassenen begint het aanbrengen doorgaans vanaf de hals; bij zuigelingen, jonge kinderen en sommige ouderen worden de hoofdhuid en het gezicht ook meegenomen, met vermijding van ogen en mond. Volg de instructies van het product en de lokale richtlijnen.
• Oraal ivermectine, gebruikt wanneer lokale behandeling onpraktisch is, gefaald heeft, of bij uitbraken en korstschurft. De dosering is op basis van gewicht en wordt in twee doses gegeven, doorgaans met één tot twee weken ertussen. Het wordt over het algemeen vermeden tijdens de zwangerschap en bij kinderen met een gewicht onder 15 kg. De registratie verschilt per land, dus het wordt alleen voorgeschreven na controle van de actuele lokale richtlijnen.
• Korstschurft vraagt om urgente specialistische behandeling en is evenzeer een volksgezondheidsprobleem als een klinisch probleem. De mijtenlast loopt op tot duizenden in plaats van de tien of twintig van gewone schurft, waardoor de patiënt zeer besmettelijk is en uitbraken in huishoudens en zorginstellingen waarschijnlijk worden. De behandeling is intensief en door een arts geleid: meerdere doses oraal ivermectine met herhaalde lokale behandeling, keratolytica om de korsten los te maken zodat de behandeling de mijten kan bereiken, gecoördineerde behandeling van contacten, omgevingsmaatregelen en contactisolatie of isolatie. Schema’s variëren met de ernst en de lokale richtlijnen.
• Alle contacten gelijktijdig behandelen, wat onderdeel is van de behandeling en niet slechts een voorzorgsmaatregel.
• Wassen: Beddengoed, handdoeken en kleding die in de afgelopen dagen zijn gebruikt heet wassen — doorgaans 60 °C of hoger — en in de droogtrommel drogen, of enkele dagen in een afgesloten zak bewaren; exacte temperaturen en intervallen verschillen per nationale richtlijn. Voorwerpen die niet direct tegen de huid hebben gezeten, hebben geen speciale behandeling nodig, en het ontsmetten van een huis is niet aanbevolen.
• Behandeling van de rest-jeuk met emolliëntia, een mild lokaal corticosteroïd en antihistaminica voor de nacht, in plaats van met herhaalde antiparasitaire kuren.

Preventie

• Behandel contacten tegelijk, om te voorkomen dat de cyclus opnieuw begint.
• Vertel mensen met wie u nauw contact heeft gehad, hoe ongemakkelijk ook, zodat zij behandeld kunnen worden voordat zij het verder overdragen.
• Volg één keer het wasadvies, in plaats van herhaaldelijk het huis diepgaand schoon te maken.
• Overweeg schurft vroeg in zorginstellingen, waar één korstgeval veel mensen kan treffen.
• Behandel een niet-gediagnosticeerde jeukende rash niet met corticosteroïden wanneer schurft mogelijk is — zij maskeren het en laten het zich verspreiden. Zodra schurft is behandeld, is een corticosteroïd een redelijke manier om de achtergebleven dermatitis en jeuk te laten afnemen.

Schurft is eenvoudig te genezen en eenvoudig verkeerd aan te pakken. De twee eerste verklaringen om te overwegen bij een geval dat niet tot rust komt, zijn een onbehandelde contactpersoon en een behandeling die herhaald is voor jeuk die altijd al enkele weken nodig had om af te nemen. Daarna volgen: de verkeerde diagnose, een niet-herkende korstvorm, onvolledige toepassing van de behandeling, herbesmetting van buiten het huishouden, of een eczeem dat is achtergebleven door al het krabben.

Afbeelding: CDC / Susan Lindsley, Public Health Image Library #15385.