Actinische keratose (ICD-10: L57) ⚠️

Actinische keratose (AK, Solaire keratose)

Actinische Keratosis (ook bekend als solar keratosis) is een goedaardige huidtumor die verschijnt als een ruwe, hyperemische vlek met keratinisatie. Deze aandoening wordt het meest waargenomen bij personen ouder dan 40 jaar, vooral in gebieden van de huid die vaak worden blootgesteld aan zonne-ultraviolet (UV) straling. Actinische keratosis wordt beschouwd als een precancereuze aandoening, aangezien het een aanzienlijk risico met zich meebrengt om te transformeren in plaveiselcelcarcinoom van de huid. De incidentie van actinische keratosis neemt toe met de leeftijd, en het wordt gekenmerkt door zijn veelvuldigheid, met nieuwe laesies die in de loop van de tijd verschijnen. Zowel mannen als vrouwen worden gelijkmatig door deze aandoening getroffen.

Voorkomende Factoren

Hoewel de exacte oorzaak van actinische keratosis nog niet volledig begrepen is, zijn er verschillende factoren bekend die het risico op het ontwikkelen van deze aandoening verhogen. Deze factoren hebben voornamelijk betrekking op milieu- en genetische invloeden die de huid gevoeliger maken voor schade en de vorming van laesies:

• Leeftijdsgebonden Huidveranderingen: Naarmate individuen ouder worden, ondergaat hun huid veranderingen op zowel histologisch als functioneel niveau, wat leidt tot veroudering van de epidermale keratinocyten en een afname van de cellulaire functie.
• Excessieve UV-straling: Langdurige en herhaalde blootstelling aan UV-straling, of het nu van de zon of van kunstmatige bronnen zoals zonnebanken komt, is de hoofdoorzaak van actinische keratosis. De schadelijke effecten van UV-straling accumuleren in de loop van de tijd, wat het risico op huidlaesies verhoogt.
• Genetische Factoren: Er kan een genetische aanleg zijn voor het ontwikkelen van actinische keratosis, en bepaalde individuen kunnen kwetsbaarder zijn door hun huidtype of familiegeschiedenis.
• Ioniserende Straling: Blootstelling aan ioniserende straling, hetzij beroepsmatig of medisch, kan in sommige gevallen de ontwikkeling van actinische keratosis triggeren.
• Chemische Verbindingen en Chronische Huidletsels: Blootstelling aan arsenicum of aan ioniserende straling is ook geassocieerd met keratotische laesies van dit type, hoewel ultraviolet licht veruit de gebruikelijke oorzaak is van actinische keratosis.

Diagnostiek

De diagnose van actinische keratosis is gebaseerd op een klinisch onderzoek, dat een visuele inspectie van de laesies en een dermatoscopische analyse omvat om de kenmerken van de huidlaesies te beoordelen. Een biopt wordt overwogen wanneer een laesie dik, induratief, ulcererend, bloedend, snel groter wordend of pijnlijk is, of anderszins verdacht voor plaveiselcelcarcinoom. Als er een vermoeden is dat de laesie kwaadaardig of atypisch kan zijn, kan een biopt worden genomen voor verdere evaluatie.

Symptomen

Bij visueel onderzoek presenteert actinische keratosis zich als enkele of meerdere platte of verheven laesies met een ruwe, droge oppervlakte. Deze plekken zijn typisch bedekt met korsten en kunnen tekenen van erosie of blauwe plekken vertonen. De laesies verschijnen vaak asymmetrisch, met ongelijkmatige, slecht gedefinieerde randen. De kleur van de laesies varieert, van vleeskleurig tot grijs, grijs-bruin of roze. In sommige gevallen kunnen de laesies roodheid rondom de laesie vertonen, wat een veelvoorkomend kenmerk is.

De grootte van actinische keratosen kan variëren van 5 mm tot 20 mm, en gegroepeerde laesies kunnen een oppervlak van 3-4 cm of meer bedekken. De hoogte van de laesies boven het huidoppervlak overschrijdt meestal niet de 5-7 mm. Deze laesies beïnvloeden typisch de haargroei niet, en in sommige gevallen kunnen ze jeuk of ongemak veroorzaken, hoewel subjectieve sensaties meestal minimaal zijn.

Actinische keratosis treft het meest zonbeschenen gebieden van de huid, zoals het gezicht, de oren, de hoofdhuid, de nek, de bovenste ledematen (met name de schoudergordel en polsen), en de borst. De laesies worden minder vaak aangetroffen op de handpalmen en de voetzolen.

Dermatoscopische Beschrijving

Dermatoscopie van actinische keratosis onthult verschillende kenmerkende eigenschappen die kunnen helpen bij de diagnose:

• Erytheem: De aanwezigheid van roodheid of blozen rond de laesies is een veelvoorkomend kenmerk.
• Rood Pseudo-Netwerk: Een reticulaire structuur gevormd door bloedvaten onder het huidoppervlak.
• Oppervlakkige Keratine Schilfers: De aanwezigheid van droge, schilferige huid op het oppervlak van de laesie.
• Witte Halo Rond Haarfollikels: Een witte ring van weefsel rond haarfollikels binnen de laesie.
• Geelachtige Keratotische Pluggen: Hoornachtige massa’s of pluggen van keratine kunnen worden gezien in de vergrote haarfollikels.
• Vasculaire Structuren: De laesie bevat vaak convoluteerbare en lineaire vasculaire structuren, wat wijst op bloedvatvorming.
• Donkerbruine Vlekken en Aders: In gepigmenteerde vormen van actinische keratosis kunnen onder dermatoscopie donkerbruine aders, vlekken en bolletjes zichtbaar zijn.

Differentiaal Diagnose

Actinische keratosis moet worden onderscheiden van andere huidlaesies en aandoeningen, waaronder:

• Psoriasis, eczeem en dermatitis
• Seborroïsche keratosis
• Lentigo
• Post-inflammatoire hyperpigmentatie
• Melanose
• Dysplastische naevus
• Bowen’s ziekte
• Lentigo melanoom
• Plaveiselcelcarcinoom
• Basocellulair carcinoom
• Melanoom

Risico’s

Actinische keratosis is een keratinocytische laesie veroorzaakt door UV-schade, met de mogelijkheid om te progressie tot cutaan plaveiselcelcarcinoom. De meeste afzonderlijke laesies progressie niet, en het risico varieert met de laesie en met de patiënt — het is hoger bij mensen met uitgebreide zonneschade of met onderdrukte immuniteit. In gevallen van maligniteit kan actinische keratosis vorderen naar plaveiselcelcarcinoom, soms via een tussenstadium dat bekend staat als Bowen’s ziekte. Door het cumulatieve effect van UV-straling kunnen de laesies van actinische keratosis in aantal en grootte toenemen na verloop van tijd, wat het risico op maligne transformatie verder verhoogt.

Patiënten met ernstige actinische keratosen of grote aantallen laesies kunnen een verhoogd risico hebben op het ontwikkelen van andere maligne tumoren op niet-aangetaste huidgebieden, wat de differentiaaldiagnose en tijdige detectie van huidkanker bemoeilijkt.

Tactieken

Zelfmonitoring vult de klinische zorg aan in plaats van die te vervangen: een actinische keratosis kan beoordeling en behandeling nodig hebben, zelfs wanneer deze niet verandert en geen pijn doet, omdat deze kan voortschrijden naar plaveiselcelcarcinoom. Dit moet regelmatige controles omvatten, minstens eens per jaar, vooral voor laesies op moeilijk zichtbare plaatsen. Als de laesie mechanisch letsel oploopt, wordt blootgesteld aan UV-straling, of als er veranderingen worden waargenomen, is een consultatie met een dermatoloog noodzakelijk.

Een zorgverlener zal bepalen of verdere monitoring of verwijdering van de laesies noodzakelijk is. Nevi die onderhevig zijn aan chronisch trauma, zoals van kleding, sieraden of beroepsactiviteiten, moeten worden verwijderd om verdere irritatie te voorkomen. Het is ook aan te raden om eventuele veranderingen vast te leggen met foto’s voor dynamische observatie.

Iemand met meerdere actinische keratosen is niet genezen doordat afzonderlijke laesies worden verwijderd: nieuwe verschijnen, en dermatologische follow-up let op tekenen van plaveiselcelcarcinoom. Hoe vaak hangt af van de uitgebreidheid van de zonneschade en van de vraag of het immuunsysteem onderdrukt is. Mapping van huidlaesies is hier geen routinematige vereiste. Mapping blijft een redelijke optie voor iemand met een hoog risico — een patiënt met veel atypische of dysplastische naevi, of met een eerder melanoom — waarbij dit individueel wordt beslist.

Behandeling

Behandeling van actinische keratosis is noodzakelijk vanwege het risico op maligne transformatie. Als de onderliggende oorzaak kan worden geïdentificeerd en behandeld, verdwijnen de symptomen vaak vanzelf. In idiopathische gevallen of wanneer de oorzaak onduidelijk blijft, kunnen symptomatische behandelingen omvatten:

• Zonbescherming: Zonbescherming is een kernonderdeel van de behandeling, niet slechts een aanvulling daarop: voortdurende blootstelling aan ultraviolet licht veroorzaakt nieuwe actinische keratosen en verhoogt in het algemeen het risico op huidkanker. Breed-spectrum zonnebrandcrème die regelmatig wordt gebruikt, beschermende kleding, hoeden en het beperken van blootstelling zijn allemaal belangrijk, en ze blijven na de behandeling net zo belangrijk als ervoor.
• Lokale Verwijdering: Verwijdering van keratotische plaques kan worden bereikt door verschillende methoden, waaronder laserbehandeling, cryodestructie (vloeibare stikstof), en diatermocoagulatie.
• Chirurgische Excisie: In zeldzame gevallen wordt chirurgische excisie gebruikt om grote of problematische actinische keratosen te verwijderen. Deze methode wordt echter minder vaak gebruikt vanwege het hoge aantal laesies en de mogelijke cosmetische gevolgen.

Wanneer laesies متعدد zijn of de omliggende huid diffuus door zon is beschadigd — field cancerisation — wordt de behandeling gericht op het hele gebied in plaats van op afzonderlijke laesies. Welke behandeling wordt gekozen, hangt af van de patiënt en van de beoordeling door de arts, en de beschikbaarheid verschilt per land. Opties zijn onder meer:

• 5-fluorouracil, alleen of met salicylzuur
• Imiquimod, photodynamic therapy, diclofenacgel of tirbanibuline

Het is belangrijk dat deze behandelingen worden toegediend onder toezicht van een zorgprofessional, aangezien bijwerkingen en terugval mogelijk zijn.

Preventie

Preventie van actinische keratosen en het potentieel voor maligniteit omvat zorgvuldige beheer van zonblootstelling en huidgezondheid:

• Beperking van ultraviolette straling, waaronder het vermijden van zonnebanken en overmatige zonblootstelling.
• Het gebruiken van beschermende crèmes gedurende perioden van actieve zonblootstelling.
• Bestaande laesies behandelen in plaats van te wachten, omdat er op door de zon beschadigde huid voortdurend nieuwe ontstaan.
• Beperking of uitsluiting van ioniserende straling en beroepsrisico’s.
• Het volgen van veiligheidsmaatregelen bij het omgaan met huidbeschadigende stoffen.
• Uw huid regelmatig zelf onderzoeken en nieuwe of veranderende ruwe plekken melden.

Regelmatig de huid controleren op actinische keratosen, tijdig advies inwinnen bij een zorgverlener als er veranderingen optreden, en mogelijk gevaarlijke laesies verwijderen zijn essentieel voor het onderhouden van huidgezondheid en het voorkomen van complicaties.