Grzybica owłosionej skóry głowy i grzybica brody (ICD-10: B35) 🚨

Tinea Capitis i Tinea Barbae: Infekcje grzybicze skóry głowy i owłosienia twarzy

Przegląd

Tinea capitis i tinea barbae są infekcjami grzybiczymi włosów i mieszków włosowych, dotyczącymi odpowiednio skóry głowy i okolicy brody. Niekiedy są nazywane trichomykozą, choć tego terminu lepiej unikać: bez doprecyzowania zwykle odnosi się on do trichomycosis axillaris, bakteryjnej kolonizacji włosów pachowych, która nie ma nic wspólnego z grzybami. Infekcje te są spowodowane przez dermatofity — nitkowate grzyby, które mają szczególną affinity do tkankek keratynizowanych. Główne rodzaje odpowiedzialne to Microsporum i Trichophyton. Ze względu na miejsce zakażenia są to:

• Tinea capitis: Dermatofitoza skóry głowy i włosów;
• Tinea barbae: Infekcja grzybicza obejmująca obszar brody lub wąsów u dorosłych mężczyzn.

Obie są chorobami zakaźnymi, a ogniska mogą występować w szkołach, rodzinach lub miejscach bliskiego kontaktu. Łatwo szerzą się wśród dzieci, ale izolacja zwykle nie jest wymagana po rozpoczęciu leczenia przeciwgrzybiczego. Szybka diagnoza i leczenie są ważne: ciężka choroba zapalna, szczególnie kerion, może spowodować trwałe bliznowaciejące wypadanie włosów, jeśli leczenie zostanie opóźnione. Bolesne zmiany zapalne, krosty lub obrzęk o miękkiej, ciastowatej konsystencji wymagają leczenia ogólnoustrojowego bez zwłoki.

Wzorce inwazji grzybiczej

Prezentacja kliniczna zależy od rodzaju dermatofita i wzoru inwazji włosa. Zidentyfikowano dwa główne wzorce inwazji:

• Inwazja ektotrix: Zarodniki grzybów (arthroconidia) rozwijają się na zewnątrz włosa; typowe dla gatunków z rodzaju Microsporum;
• Inwazja endotrix: Zarodniki powstają wewnątrz włosa; częściej widoczne w infekcjach Trichophyton.

Kliniczne formy tinea capitis

1. Typ niezapalny (powierzchowny)

Ta forma jest zwykle wywoływana przez grzyby antropofilne, takie jak Trichophyton tonsurans (endotrix) oraz Microsporum canis lub M. ferrugineum (ektotrix).

• Zmiany: Okrągłe lub owalne łuszczące się plamy z lekką czerwonością lub zupełnym brakiem; łuszczenie i łamanie włosów są częste;
• Włosy: Często łamią się na powierzchni skóry głowy, tworząc łyse plamy z krótkimi kikutami włosów (wygląd „czarnej kropki”);
• Lokalizacja: Przede wszystkim na skórze czołowej i skroniowej;
• Lampa Wooda: Włosy zainfekowane Microsporum świecą na zielono pod światłem UV;
• Wygląd: W typie łojotokowym przypomina łupież lub suchą łojotok.

2. Typ zapalny (Kerion)

Wywołany przez gatunki zoofilne, takie jak Microsporum canis, lub geofilny Nannizzia gypsea (dawniej Microsporum gypseum). Ten wariant prowadzi do głębokiej, bolesnej zmiany zapalnej.

• Zmiany: 1–3 spuchnięte, ropne plamy z intensywnym rumieniem i wydzieliną ropną;
• Włosy: Łatwo się luzują i mogą wypadać lub być usuwane bez oporu;
• Ryzyko: Może prowadzić do alopecji bliznowatej jeśli nie jest leczone na czas;
• Objawy: Mogą występować ból, obrzęk, regionalna limfadenopatia i ogólne złe samopoczucie.

3. “Czarna kropka” tinea capitis

To najmniej zapalna forma grzybicy skóry głowy i jest spowodowana przez Trichophyton tonsurans . Charakterystyczną cechą jest obecność krótkich, złamanych włosów w otworach mieszków , które po bliższym zbadaniu wyglądają jak czarne kropki.

• Zmiany skórne: Liczne okrągłe lub nieregularne plamy, pokryte drobnymi łuskami;
• Włosy: Złamane na poziomie skóry głowy lub poniżej, tworząc wzór czarnych kropek;
• Powikłania: Ryzyko przewlekłej infekcji i atrofii włosów.

Formy kliniczne tinea barbae

Tinea barbae dotyka dorosłych mężczyzn w rejonie brody i wąsów i jest najczęściej spowodowana grzybami zoofilnymi, takimi jak Trichophyton mentagrophytes i T. verrucosum.

1. Typ zapalny (sykoza pasożytnicza)

• Objawy: Bolesne, guzkowe i ropne zmiany przypominające kerion, z ropnym wydzieliną z otworów mieszków włosowych;
• Włosy: Łatwo usuwane z ropnym materiałem u podstawy.

2. Typ powierzchowny

• Zmiany skórne: Łagodne zapalenie mieszków włosowych, rumień i łuszczenie, które przypominają bakteryjne zapalenie mieszków włosowych;
• Zapalenie: Mniej nasilone niż prezentacja typu kerion.

3. Typ pierścieniowy

• Wygląd: Plamy w kształcie pierścienia z podniesionymi, łuskowatymi brzegami zawierającymi pęcherzyki lub strupy;
• Obszar centralny: Ma tendencję do częściowego ustępowania, tworząc klasyczny wzór pierścienia tinea, podobny do tinea corporis.

Diagnostyka

Dokładna diagnoza jest kluczowa dla skutecznego leczenia i kontroli infekcji. Kroki diagnostyczne obejmują:

• Badanie lampą Wooda: Przydatne w wykrywaniu gatunków Microsporum, które fluorescują pod światłem UV;
• Mikroskopia: Bezpośrednie badanie KOH wyrwanych włosów lub łusek skóry w celu wykrycia strzępek grzybów lub zarodników;
• Badania hodowlane: Badanie kliniczne z mikroskopią KOH zwykle wystarcza; hodowla na agaru Sabouraud identyfikuje gatunek i jest najbardziej przydatna w przypadkach atypowych, nawrotowych lub opornych na leczenie;
• Testy PCR: Wysoce specyficzna technika molekularna stosowana do identyfikacji DNA grzybów w próbkach klinicznych;
• Badanie epidemiologiczne: Ważne w kontekście ognisk lub transmisji w szkołach.

Diagnostyka różnicowa

Te zakażenia mogą naśladować różne dermatologiczne i systemowe schorzenia, co sprawia, że diagnostyka różnicowa jest niezbędna, aby uniknąć błędnego zarządzania. Ważne stany do rozróżnienia to:

• Alopecia areata: Nagłe wystąpienie plamowatej utraty włosów z gładką skórą, bez łuszczenia ani zapalenia;
• Discoid lupus erythematosus: Rumieniowe, bliznowate płytki z zatyczkowaniem mieszków i atrofia;
• Łuszczyca i łojotokowe zapalenie skóry: Może wyrażać się łuszczeniem na skórze głowy, ale brak łamania się włosów lub zapalenia;
• Pseudopelade Brocq: Powoli postępująca bliznowata alopecia z gładkimi, kośćjo-skalistymi plamami;
• Bakteryjna sykoza (zapalenie mieszków włosowych barbae): Bolesne krostki ograniczone do obszaru brody, ale spowodowane infekcją bakteryjną;
• Wtórna kiła (sypiąca syfilid): Należy wykluczyć w przypadku występowania łuszczenia się i alopecji, szczególnie w populacjach o wysokim ryzyku.

Leczenie

Zarządzanie obejmuje zarówno systemową terapię przeciwdrobnoustrojową, jak i uzupełniającą lokalną terapię. Leczenie powinno być ukierunkowane na obraz kliniczny oraz, tam gdzie dostępna jest mykologia, na zidentyfikowany gatunek.

Ogólne środki przeciwgrzybicze:

• Grizeofulwina: Często preferowana w zakażeniach Microsporum; dobrze tolerowany i odpowiedni do stosowania u dzieci (dostępny jako zawiesina);
• Terbinafina: Często skuteczniejsza wobec gatunków Trichophyton; stosowany zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Wybór środka zależy od obrazu klinicznego i, jeśli jest dostępna, mykologii;
• Itrakonazol: Szerokospektralny środek przeciwgrzybiczy skuteczny w przypadkach opornych lub nawrotowych.

Czas trwania leczenia ogólnego zależy od patogenu i leku: kuracje griseofulwiną w zakażeniach Microsporum są na ogół dłuższe niż kuracje terbinafiną w zakażeniach Trichophyton, a także kształtują go odpowiedź kliniczna i rozległość zakażenia.

Terapia miejscowa:

Stosowana wyłącznie jako leczenie uzupełniające. Miejscowe leki przeciwgrzybicze nie docierają do grzyba wewnątrz łodygi włosa, więc stosowane samodzielnie nie usuwają zakażenia. Opcje obejmują:

• Miejscowe leki przeciwgrzybicze: Tylko jako leczenie uzupełniające. Tinea capitis i tinea barbae wymagają leczenia ogólnego, ponieważ miejscowe leki nie docierają do grzyba wewnątrz łodygi włosa i mieszka włosowego;
• Szampon przeciwgrzybiczy: Ketokonazol lub siarczek selenu, w celu zmniejszenia szerzenia się zarodników. Środek uzupełniający, nie leczenie;
• Leki sporządzane w aptece: Preparaty keratolityczne i antyseptyczne są nadal przepisywane w niektórych miejscach, ale nie stanowią części standardowej, opartej na dowodach opieki i nie zastępują leczenia ogólnego.

Wsparcie i higiena podczas leczenia

Skuteczne leczenie wymaga nie tylko stosowania leków, ale także odpowiedniej higieny i modyfikacji zachowań, aby zmniejszyć ryzyko reinfekcji i transmisji:

• Pielęgnacja włosów: Rutynowe cotygodniowe golenie lub strzyżenie nie jest potrzebne, nie pomaga w leczeniu i grozi uszkodzeniem skóry oraz szerzeniem infekcji;
• Szampon przeciwgrzybiczy: Szampon z ketokonazolem lub siarczkiem selenu zmniejsza rozsiewanie zarodników i przenoszenie na innych. Stanowi leczenie uzupełniające i nie zastępuje leczenia systemowego;
• Ochrona barierowa: Używaj gazików lub bawełnianych nakryć głowy, aby zapobiec rozprzestrzenieniu; wyrzucaj lub sterylizuj codziennie;
• Unikaj dzielenia się przedmiotami osobistymi: Ręczniki, grzebienie, czapki, maszynki do golenia nie powinny być współdzielone;
• Higiena społeczna: Unikaj dzielenia się kapeluszami, grzebieniami i ręcznikami. Izolacja nie jest konieczna po rozpoczęciu leczenia przeciwgrzybiczego.

Zapobieganie

Zapobieganie nawrotom i transmisji obejmuje połączenie edukacji zdrowotnej i osobistej pielęgnacji:

• Szybkie leczenie: Szukaj wczesnej pomocy medycznej w przypadku podejrzanych zmian skórnych na głowie lub w okolicy brody;
• Badanie kontaktów: Członkowie rodziny lub koledzy z klasy zakażonych osób powinni być badani pod kątem oznak infekcji;
• Dezynfekcja: Dezynfekuj grzebienie, szczotki i narzędzia fryzjerskie po każdym użyciu;
• Pielęgnacja zwierząt domowych: Ponieważ grzyby zoofilne są często przenoszone przez zwierzęta, kontroluj zwierzęta domowe i skonsultuj się z lekarzem weterynarii, jeśli to konieczne;
• Ogólny stan zdrowia: Niedożywienie lub obniżona odporność mogą u niektórych osób zwiększać prawdopodobieństwo zakażenia, ale żadne z nich nie jest konieczne, aby dermatofit się rozwinął, i zdrowe dziecko może zarazić się równie łatwo;
• Unikaj urazów: Zapobiegaj drapaniu i uszkodzeniom skóry głowy lub brody, które ułatwiają wnikanie grzybów.

Podsumowanie

Grzybica skóry głowy i grzybica brody to infekcyjne dermatofitozy o zróżnicowanych objawach klinicznych w zależności od gatunku grzyba i odporności gospodarza. Wczesne rozpoznanie, potwierdzenie w laboratorium i odpowiednie leczenie są niezbędne, aby zapobiegać powikłaniom, takim jak bliznowata alopecja lub szerokie wybuchy epidemii.

Za pomocą połączenia ogólnoustrojowej terapii przeciwgrzybiczej, środków miejscowych, higieny osobistej oraz środków ostrożności przy kontakcie, większość przypadków można skutecznie leczyć. Ciągła świadomość i edukacja pacjentów są kluczowe w redukcji nawrotów i transmisji grzybiczych infekcji włosów w społeczności.