Tinea kapitis ve tinea barbae (ICD-10: B35) 🚨

Tinea Capitis ve Tinea Barbae: Saçlı Deri ve Yüz Kıllarının Fungal Enfeksiyonları

Genel Bakış

Tinea capitis ve tinea barbae, sırasıyla saçlı deriyi ve sakal bölgesini etkileyen saç ve saç foliküllerinin fungal enfeksiyonlarıdır. Bunlara bazen trichomycosis de denir, ancak bu terimden kaçınmak daha uygundur: tek başına kullanıldığında genellikle mantarla ilgisi olmayan, koltuk altı kıllarının bakteriyel kolonizasyonu olan trichomycosis axillaris’i ifade eder. Bu enfeksiyonlara, keratinize dokulara belirgin afinite gösteren filamentöz mantarlar olan dermatofitler neden olur. Sorumlu başlıca cinsler Microsporum ve Trichophyton‘dur. Enfeksiyonun yerleşim yerine göre bunlar şu şekilde sınıflandırılır:

• Tinea capitis: Saçlı deri ve saç şaftlarının dermatofitozu;
• Tinea barbae: Erişkin erkeklerde sakal veya bıyık bölgesini tutan fungal enfeksiyon.

Her ikisi de bulaşıcıdır ve okul ortamlarında, ailelerde veya yakın temasın olduğu ortamlarda salgınlar gelişebilir. Çocuklar arasında kolayca yayılır, ancak antifungal tedavi başladıktan sonra genellikle izolasyon gerekmez. Erken tanı ve tedavi önemlidir: özellikle kerion olmak üzere ağır inflamatuvar hastalık, tedavi gecikirse kalıcı skarlı saç kaybına neden olabilir. Ağrılı inflamatuvar plaklar, püstüller veya süngerimsi şişlik sistemik tedaviyi beklemeden gerektirir.

Fungal İnvazyon Paternleri

Klinik görünüm dermatofit türüne ve saç şaftı invazyon paternine bağlıdır. İki ana invazyon paterni tanımlanır:

• Ektotrik invazyon: Fungal sporlar (artrokonidyalar) saç şaftının dışında gelişir; Microsporum türleri için tipiktir;
• Endotrik invazyon: Sporlar saç şaftı içinde oluşur; Trichophyton enfeksiyonlarında daha sık görülür.

Tinea Capitis’in Klinik Formları

1. Non-inflamatuvar (Yüzeyel) Tip

Bu form, yaygın olarak Trichophyton tonsurans (endotrik) ve Microsporum canis veya M. ferrugineum (ektotrik) gibi antropofilik mantarlar tarafından oluşturulur.

• Lezyonlar: Hafif eritemli ya da hiç eritem içermeyen, yuvarlak veya oval skuamlı plaklar; kepeklenme ve saç kırılması sık görülür;
• Saç: Sıklıkla saçlı deri yüzeyinde kırılır, kısa saç kütükleri (“black dot” görünümü) ile saçsız alanlar oluşturur;
• Yerleşim: Başlıca frontal ve temporal saçlı deri;
• Wood lambası: Microsporum ile enfekte saçlar UV ışık altında yeşilimsi floresans gösterir;
• Görünüm: Seboreik tipte kepek veya kuru seboreyi andırır.

2. İnflamatuvar Tip (Kerion)

Microsporum canis gibi zoofilik türler veya geofilik Nannizzia gypsea (önceden Microsporum gypseum) tarafından tetiklenir. Bu varyant derin, ağrılı bir inflamatuvar lezyona yol açar.

• Lezyonlar: Yoğun eritem ve pürülan içerikle birlikte 1–3 şiş, püstüler plak;
• Saç: Kolayca gevşer ve çıkabilir ya da direnç olmaksızın çekilebilir;
• Risk: Zamanında tedavi edilmezse sikatrisyel (skar bırakan) alopesi gelişebilir;
• Belirtiler: Ağrı, ödem, bölgesel lenfadenopati ve sistemik kırgınlık mevcut olabilir.

3. “Black Dot” Tinea Capitis

Bu, saçlı deri saçkıranının en az inflamatuvar formudur ve Trichophyton tonsurans tarafından oluşturulur. Ayırt edici özelliği, dikkatli incelemede siyah noktalar gibi görünen foliküler açıklıklarda kısa, kırılmış saçların bulunmasıdır.

• Lezyonlar: İnce skuamla kaplı çok sayıda yuvarlak veya düzensiz plak;
• Saç: Saçlı deri seviyesinde veya altında kırılır ve black dot paterni oluşturur;
• Komplikasyonlar: Kronik enfeksiyon ve atrofik alopesi riski.

Tinea Barbae’nin Klinik Formları

Tinea barbae, erişkin erkeklerde sakal ve bıyık bölgesini etkiler ve en sık zoofilik mantarlar olan Trichophyton mentagrophytes ve T. verrucosum tarafından oluşturulur.

1. İnflamatuvar Tip (Parazitik Sikozis)

• Belirtiler: Keriona benzeyen ağrılı, nodüler ve püstüler lezyonlar, foliküler açıklıklardan pürülan akıntı ile birlikte;
• Saç: Tabanında pürülan materyal ile kolayca çekilebilir.

2. Yüzeyel Tip

• Lezyonlar: Bakteriyel foliküliti andıran hafif foliküler inflamasyon, eritem ve skuam;
• İnflamasyon: Kerion tipine göre daha hafiftir.

3. Anüler Tip

• Görünüm: Üzerinde veziküller veya kabuklar bulunan, yükselmiş ve skuamlı kenarlı halka şeklinde plaklar;
• Merkezi alan: Kısmen açılma eğilimindedir ve tinea corporis’e benzer klasik bir tinea halka paterni oluşturur.

Tanı

Doğru tanı, etkili tedavi ve enfeksiyon kontrolü için kritiktir. Tanısal basamaklar şunları içerir:

• Wood lambası incelemesi: UV ışık altında floresans gösteren Microsporum türlerinin saptanmasında yararlıdır;
• Mikroskopi: Fungal hif veya sporları saptamak için koparılan saçların veya deri skuamlarının direkt KOH incelemesi;
• Kültür incelemesi: Klinik muayene ile KOH mikroskopisi genellikle yeterlidir; Sabouraud agar üzerinde kültür türü tanımlar ve atipik, nükseden veya tedaviye dirençli olgularda en yararlıdır;
• PCR testi: Klinik örneklerde fungal DNA’yı tanımlamak için kullanılan oldukça spesifik moleküler yöntem;
• Epidemiyolojik araştırma: Salgınlar veya okul temelli bulaş bağlamında önemlidir.

Ayırıcı Tanı

Bu enfeksiyonlar çeşitli dermatolojik ve sistemik durumları taklit edebilir; bu nedenle yanlış yönetimi önlemek için ayırıcı tanı önemlidir. Ayırt edilmesi gereken önemli durumlar şunlardır:

• Alopecia areata: Pürüzsüz deri üzerinde ani başlangıçlı yamalı saç dökülmesi, skuam veya inflamasyon yoktur;
• Diskoid lupus eritematozus: Foliküler tıkaç ve atrofi ile birlikte eritemli, skar bırakan plaklar;
• Psoriasis ve seboreik dermatit: Saçlı deride skuam ile prezente olabilir, ancak saç kırılması veya inflamasyon bulunmaz;
• Pseudopelade of Brocq: Pürüzsüz, fildişi renkli plaklarla seyreden yavaş ilerleyen skar bırakan alopesi;
• Bakteriyel sikozis (folliculitis barbae): Sadece sakal bölgesiyle sınırlı ağrılı püstüller, ancak bakteriyel enfeksiyona bağlıdır;
• Sekonder sifiliz (impetiginöz sifilid): Özellikle yüksek riskli popülasyonlarda, skuam ve alopesi varlığında dışlanmalıdır.

Tedavi

Yönetim hem sistemik antifungal tedaviyi hem de yardımcı lokal tedaviyi içerir. Tedavi klinik tabloya göre ve, mikoloji mevcut olduğunda, tanımlanan türe göre yönlendirilmelidir.

Sistemik Antifungal Ajanlar:

• Griseofulvin: Sıklıkla Microsporum enfeksiyonlarında tercih edilir; iyi tolere edilir ve pediatrik kullanım için uygundur (süspansiyon formu mevcuttur);
• Terbinafin: Genellikle Trichophyton türlerine karşı daha etkilidir; hem çocuklarda hem erişkinlerde kullanılır. Hangi ajanın seçileceği klinik tabloya ve, varsa, mikolojiye göre belirlenir;
• İtrakonazol: Dirençli veya tekrarlayan olgularda etkili, daha geniş spektrumlu antifungal.

Sistemik tedavinin ne kadar süreceği organizmaya ve ilaca bağlıdır: Microsporum enfeksiyonlarında griseofulvin kürleri genellikle Trichophyton için terbinafin kürlerinden daha uzundur ve klinik yanıt ile enfeksiyonun yaygınlığı da bunu belirler.

Topikal Tedavi:

Yalnızca yardımcı tedavi olarak kullanılır. Topikal ajanlar kıl şaftının içindeki mantara ulaşmadığından, tek başlarına enfeksiyonu temizlemezler. Seçenekler şunları içerir:

• Topikal antifungaller: Yalnızca yardımcıdır. Tinea capitis ve tinea barbae sistemik tedavi gerektirir, çünkü topikal ajanlar kıl şaftı ve follikülün içindeki mantara ulaşmaz;
• Antifungal şampuan: Ketokonazol veya selenyum sülfit, sporların dökülmesini azaltmak için. Yardımcıdır, tedavi değildir;
• Bileşik preparatlar: Keratolitik ve antiseptik losyonlar bazı yerlerde hâlâ reçete edilir, ancak standart kanıta dayalı bakımın bir parçası değildir ve sistemik tedavinin yerini tutmaz.

Tedavi Sırasında Destekleyici Bakım ve Hijyen

Etkili tedavi yalnızca ilaç kullanımını değil, yeniden enfeksiyonu ve bulaşı azaltmak için uygun hijyen ve davranış değişikliklerini de gerektirir:

• Saç bakımı: Rutin haftalık tıraş veya kısaltma gerekli değildir, tedaviye yardımcı olmaz ve deriyi yaralama ile enfeksiyonu yayma riski taşır;
• Antifungal şampuan: Ketokonazol veya selenyum sülfid şampuan, sporların dökülmesini ve başkalarına bulaşmasını azaltır. Bu, sistemik tedavinin yerini almaz, yardımcı bir tedavidir;
• Bariyer koruması: Yayılımı önlemek için gazlı bez veya pamuklu baş örtüsü kullanın; günlük olarak atın veya sterilize edin;
• Kişisel eşyaları paylaşmaktan kaçının: Havlular, taraklar, şapkalar, jiletler paylaşılmamalıdır;
• Sosyal hijyen: Şapkaları, tarakları ve havluları paylaşmaktan kaçının. Antifungal tedavi başladıktan sonra izolasyon gerekli değildir.

Önleme

Yeniden ortaya çıkışın ve bulaşın önlenmesi, halk sağlığı eğitimi ile kişisel bakımın birleşimini gerektirir:

• Erken tedavi: Saçlı deri veya sakal bölgesinde şüpheli lezyonlar için erken tıbbi değerlendirme alın;
• Temaslı taraması: Enfekte bireylerin aile üyeleri veya sınıf arkadaşları enfeksiyon bulguları açısından değerlendirilmelidir;
• Dezenfeksiyon: Tarakları, fırçaları ve berber araçlarını her kullanımdan sonra dezenfekte edin;
• Evcil hayvan bakımı: Zoofilik mantarlar sıklıkla hayvanlardan bulaştığından, evcil hayvanları inceleyin ve gerekirse veteriner hekime danışın;
• Genel sağlık: Kötü beslenme veya azalmış bağışıklık bazı kişilerde enfeksiyonu daha olası hale getirebilir, ancak dermatofitin yerleşmesi için ikisi de gerekli değildir ve sağlıklı bir çocuk da aynı kolaylıkla bunu kapabilir;
• Travmadan kaçının: Mantar girişini kolaylaştıran saçlı deri veya sakal bölgesinde kaşımayı ve hasarı önleyin.

Sonuç

Tinea capitis ve tinea barbae, fungal tür ve konak immünitesine bağlı olarak farklı klinik bulgular gösteren bir bulaşıcı dermatofitozlar grubunu ifade eder. Skar bırakan alopesi veya yaygın salgınlar gibi komplikasyonları önlemek için erken tanı, laboratuvar doğrulaması ve uygun tedavi esastır.

Sistemik antifungal tedavi, topikal ajanlar, kişisel hijyen ve temas önlemlerinin birleşimiyle olguların çoğu başarıyla tedavi edilebilir. Tekrarlamayı ve toplum içi fungal saç enfeksiyonlarının bulaşını azaltmada sürekli farkındalık ve hasta eğitimi anahtar öneme sahiptir.